Dat het evangelie niet alleen maar een inspiratie is voor ons geestelijke leven, maar ook een uitnodiging om in de praktijk dingen in beweging te zetten, bewijst het engagement van onze medebroeder Luc Vankrunkelsven. Al vele jaren engageert hij zich voor een rechtvaardige en eerlijke landbouw, ondermeer in Latijns Amerika. Onderweg schrijft hij regelmatig over wat hij meemaakt. Al zijn stukjes zijn te vinden op www.wervel.be.
20 april 2010: CPT ter bescherming van het Amazoneleven
De inheemse volkeren van het Amazonegebied zijn sinds mijn jeugd altijd ‘o grande amor’ geweest. Gecombineerd met de strijd van de inheemsen van de Verenigde Staten in Wounded Knee (anno 1973, met in hetzelfde jaar de wereldhit ‘Wounded Knee’), leidden ze me eigenaardig genoeg naar het religieuze leven in de traditie van een kerk, maar met een transreligieuze ingesteldheid. Het Amerikaanse Wounded Knee geeft me tot vandaag de saudade (het Braziliaanse woord voor zoiets als ‘heimwee’, maar meer passioneel dan het Vlaamse heimwee) om telkens opnieuw naar Brazilië te verlangen. Het is dan ook heel bijzonder om deze cursus met vertegenwoordigers van vier Amazonestaten te mogen meemaken.
Een veranderende context.
De algemene titel van de driedaagse luidt: “No clamor dos Povos da Terra, a memória e a resistência em defesa da Vida./In de kreet van de Volkeren van de Grond, het geheugen en de weerstand in de verdediging van het Leven.” Eén van de sessies gaat over de geschiedenis van de CPT (Comissão Pastoral da Terra) zelf. In de jaren ’70 is de werking ontstaan in de context van een alles controlerende militaire dictatuur. De basisgemeenschappen en de kerk waren dikwijls de enige plaats om zich te vormen en te organiseren, zij het meestal nog ondergronds en met veel vervolging. De eerste aanzet tot CPT werd dan ook vanuit ballingschap in Chili gegeven. Enkele bannelingenpriesters zaten er samen rond de vraag: “Wat moeten we doen? Clandestien blijven samenkomen of ons in Brazilië aan de basis verspreiden?”
CPT ontstond in de schoot van de basisgemeenschappen, met de steun van heel wat priesters, religieuzen en bisschoppen, maar ze werd nooit bevoogd door de kerk. Het was en is een ‘leken’-organisatie, die de grondkwestie als één van de meest fundamentele kwesties in Brazilië op de kaart zet(te). Vanuit de CPT ontstond anno 1985 de MST (Movimento dos Trabalhadores sem Terra). Het werd een massabeweging, die de regering constant onder druk zet om eindelijk werk te maken van de landhervorming.
Tot de methodologie van CPT behoren twee grondconcepten:
- het leven zit vol conflicten. De geschiedenis is conflictief. CPT is dan ook een pastoraal van en in conflicten;
- de armen zelf zijn bekwaam om de conflicten aan te gaan en te overstijgen. De georganiseerde armen kunnen zichzelf bevrijden.
De ‘pedagogie van de onderdrukten’ van Paulo Freire is een bron van aanpak. Wat ook tot de evidenties van de werking behoort, zijn: gendergelijkheid; agroecologie, vertrekkend vanuit de wijsheid van het volk; de religiositeit van het volk als een belangrijke dimensie; een evenwicht tussen ratio en gevoel.
Recent kwam CPT weer met een boek naar buiten over het geweld op het platteland en dat voor de laatste 25 jaar. Daaruit blijkt o.a. dat het geweld de laatste jaren terug toeneemt. Zo waren er in 2008 770 conflicten, 25 doden en werden er 6 mensen gemarteld. Anno 2009 was dat al 870 conflicten met 28 doden en werden er 71 mensen gemarteld. Het trieste overzicht laat zien dat er nu meer geweld en confrontaties zijn onder president Lula dan onder de regering van de vorige president Fernando Henrique Cardoso. Het valt te vergelijken met de gewelddadige confrontaties in de jaren ’80. 63 % van de doden vallen in het Amazonegebied.
De stijging kan op verschillende manieren geduid worden: enerzijds kan het wijzen op de alsmaar toenemende macht van de agronegócio (en de angst om hun hegemonie te verliezen?); anderzijds kan het een teken zijn van de groeiende democratisering (namelijk dat de mensen en hun organisaties het niet meer nemen dat er in Brazilië zoveel onrechtvaardigheid, illegaliteit en onbestraftheid bestaat).
Uit het rapport blijkt ook dat de criminalisering van de sociale bewegingen toeneemt. Niet dat ze crimineel zouden handelen, maar hun acties en aanklachten worden zo door de pers en door hen die veel te verliezen hebben, geduid.
Beperk het grondbezit
Onder stuwing van de CPT werd nu een forum met 40 organisaties opgericht om nog maar eens het grootgrondbezit aan te klagen, maar deze keer met een massale volksraadpleging. Ze willen van 1 tot 7 september 2010 1 miljoen handtekeningen verzamelen om zo in het congres te geraken en om de landhervorming sterker op de politieke agenda te zetten. ‘Limite da propriedade da terra/ Een limiet op het bezit van de grond’(1) wil proberen éindelijk wettelijk een limiet op het grootgrondbezit vast te leggen. Te vergelijken met een snelheidslimiet op de weg. Waarom zou het voor de veiligheid in het verkeer wél kunnen en op het vlak van grondbezit niet?! In een land, waar sommigen over een gebied beschikken zo groot als Zwitserland, wordt het alleszins een hele klus. De ‘bancada ruralista’ (vertegenwoordigers van de grootgrondbezitters en van de agronegócio) zal in het parlement alle mogelijke middelen uit de kast halen om zulk een wet te verhinderen.
Cartografia Social da Amazônia
(1) MST en CPT dragen de T van Terra in hun naam. Ze komen dan ook al jaren op voor deze grondkwestie en het recht van ieder op een stukje grond om te leven en te produceren. Anderzijds is er ook de T van Território. De traditionele gemeenschappen (inheemse volkeren, maar ook de mensen van de Quilombolas, de artisanale vissers, de rivierbewoners) denken niet in afgebakende gronden. Ze denken, voelen en leven meer in territoria. Het idee dat grond kan gekocht en verkocht worden, heeft geen plaats in hun wereldbeeld van een territorium. Het is een ecosysteem, een ruimte waar een veelvormigheid aan leven is en waar de mens, zijn cultuur en zijn gemeenschappen een onderdeel van zijn. Daarom is het goed dat de tweede dag iemand vanuit de universiteit van Manaus een uniek project komt voorstellen: ‘Nova cartografia social da Amazônia./Nieuwe sociale cartografie van Amazonië.’(www.novacartografiasocial.com )
Niet vanuit de ivoren toren van een universiteit, maar met de verschillende bewonersgroepen in het Amazonewoud wordt een vernieuwend proces aangegaan. Verhalen worden verteld en opgeschreven. Een eco-sociale kaart wordt door de bevolking zelf opgemaakt, in interactie met de universiteit. Nadien wordt het in keurige ‘fascículo’s’ uitgegeven. De contactpersoon op de uitgave is niet de professor en zijn universiteitsequipe, maar een vertegenwoordiger van de gemeenschap zelf. Ik kon zo’n fascículo bemachtigen van de ‘Kuntanawa van de Alto Rio Tejo- Aldeia Sete Estrelas’ in deelstaat Acre.
Er is geen juridische bescherming van een ‘territorium’. Nog minder van de ‘identiteit’ van een volk. Het is wel een gedurfd initiatief om de onzichtbaar gemaakte volkeren in het woud, te openbaren. Er heerst wel nog enige nationalistische paranoia rond, als zou het een geschenk zijn voor de Verenigde Staten die zogezegd het Amazonegebied beschermd willen zien en daarom maar al te graag deze territoria willen inpikken. Ze zouden de kaarten kunnen gebruiken en vanuit de kreet van de volkeren om meer soevereiniteit, deze gebieden proberen losweken van de Braziliaanse overheid. Tegelijkertijd blijkt dat het Braziliaanse leger nu ook nieuwe kaarten van Brazilië aan’t maken is…
Voor heel wat deelnemers van CPT is het verhaal vrij confronterend. CPT was terecht altijd bezig met de verdediging van de kleinen tegen de groten, die de gronden dikwijls illegaal bezetten. CPT was sinds zijn ontstaan vooral met ‘Terra’ bezig en niet met ‘Territorium’. In de feiten verdedigden ze dus eerder de kleine kolonisatoren met hun lapje grond tegen de graaizucht en het geweld van de fazendeiros, dan wel de traditionele volkeren. Met deze constatatie doen de deelnemers zichzelf oneer aan, want ze zijn juist ook sterk bezig met de rechten van deze volkeren in het immense woud, maar de spanning Terra-Território is toch meer dan een overweging waard.
Welke nieuwe strategieën kunnen hieruit volgen? Tijd dus voor een nationaal congres dat ze volgende maand in Montes Claros, Minas Gerais, organiseren.
Luc Vankrunkelsven,
Plácido de Castro, 20 april 2010
